Trước hiện tượng này, một số ý kiến trên báo chí, truyền thông cho rằng đây là phản ứng tâm lý "bình thường" của tuổi dậy thì, pháp luật bảo đảm quyền tự do bày tỏ cảm xúc của trẻ em, và rủi ro đáng lo chỉ là việc kẻ xấu lợi dụng để lừa đảo, dụ dỗ. Từ thực tiễn công tác quản lý, giáo dục người bị tạm giữ, tạm giam, chúng tôi cho rằng cách nhìn này đúng một phần nhưng chưa đầy đủ, dễ tạo cảm giác an tâm giả tạo trong khi nguy cơ thực sự lớn hơn nhiều.
1. Cảm xúc cá nhân khác với một cộng đồng mạng khuếch đại cảm xúc
Tâm lý học lứa tuổi từ lâu đã ghi nhận: giai đoạn dậy thì là thời điểm trẻ hình thành cái tôi, mong muốn tự chủ, do đó mâu thuẫn với cha mẹ là điều khó tránh khỏi. Một đứa trẻ giận dỗi, phản ứng với sự kiểm soát của gia đình là hiện tượng tâm lý bình thường.
Nhưng hiện tượng đang diễn ra trên mạng xã hội không chỉ là cảm xúc của một cá nhân, mà là sự tập hợp của hàng trăm nghìn người cùng chia sẻ, bình luận, cổ vũ lẫn nhau theo cùng một chiều hướng cảm xúc, duy trì liên tục trong nhiều năm. Khi một thiếu niên đọc hàng trăm bài viết "kể tội" cha mẹ mỗi ngày, nhận được hàng loạt bình luận đồng tình như "bố mẹ quá đáng", "càng cấm càng lách", đó không còn đơn thuần là được lắng nghe, mà là một quá trình định hình nhận thức có tính hệ thống, dù không ai chủ đích tạo ra nó.
.jpg)
2. "Hiệu ứng buồng vang", "phân cực nhóm" - từ khái niệm tâm lý học đến thực tế đáng lo tại cơ sở giam giữ
Giới nghiên cứu tâm lý - xã hội gọi đây là hiện tượng "buồng vang" (echo chamber) và "phân cực nhóm" (group polarization): khi một người chỉ tiếp xúc với những quan điểm giống mình, quan điểm đó có xu hướng trở nên cực đoan hơn theo thời gian. Phần lớn các bài viết phân tích hiện tượng này mới chỉ dừng ở mức cảnh báo lý thuyết, trong khi xem nhẹ hệ quả thực tế của nó.
Từ công tác tiếp nhận, phân loại, giáo dục, cải tạo người bị tạm giữ, tạm giam, phạm nhân tại cơ sở giam giữ, có thể thấy một mô-típ lặp lại khá rõ ở một bộ phận đối tượng trẻ tuổi: khởi đầu từ mâu thuẫn, rạn nứt trong gia đình (cha mẹ kiểm soát gắt gao, áp lực học tập, cha mẹ ly hôn, bạo lực gia đình) → tìm đến mạng xã hội để giải tỏa cảm xúc → được một cộng đồng đông người xác nhận rằng cảm xúc tiêu cực của mình là "đúng", cha mẹ là "sai" → bất mãn ban đầu dần chuyển thành định kiến, thù ghét kéo dài → xa cách gia đình, dễ bỏ nhà, tụ tập với nhóm bạn có hành vi lệch chuẩn → vi phạm pháp luật, hoặc trở thành đối tượng bị lôi kéo, lợi dụng vào các hành vi phạm tội.
Nói cách khác, cơ chế "buồng vang" không đơn thuần là một khả năng được nêu trong các nghiên cứu tâm lý xã hội, mà là một quá trình có thật, đã và đang góp phần hình thành con đường dẫn một bộ phận người trẻ từ bất mãn gia đình đến vi phạm pháp luật.
.jpg)
3. Quyền được nói không đồng nghĩa với việc bỏ qua trách nhiệm phòng ngừa
Pháp luật Việt Nam bảo đảm quyền tự do ngôn luận, quyền trẻ em được tiếp cận thông tin, bày tỏ ý kiến, nguyện vọng. Việc một trẻ nói rằng mình buồn, giận hoặc cảm thấy không được cha mẹ thấu hiểu không đồng nghĩa với hành vi vi phạm pháp luật. Đây là nguyên tắc cần được tôn trọng và không ai có quyền tước bỏ.
Tuy nhiên, pháp luật chỉ có thể xử lý khi hành vi vi phạm đã xảy ra - xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác, vu khống, kích động bạo lực, bỏ nhà... Trong khi đó, phần thiệt hại âm thầm và sâu sắc nhất - sự xa cách gia đình, sự hình thành định kiến thù ghét, sự dễ bị dụ dỗ, lôi kéo - lại hình thành trước khi có bất kỳ hành vi vi phạm pháp luật cụ thể nào, nằm ngoài khả năng can thiệp của các quy định xử lý vi phạm. Nếu chỉ chờ đến khi có hậu quả pháp lý rõ ràng mới xử lý, công tác phòng ngừa luôn đi sau một bước, trong khi tổn thương đối với trẻ và gia đình nhiều khi đã không thể khắc phục.
4. Nguy cơ bị kẻ xấu lợi dụng chỉ là một phần của vấn đề, không phải toàn bộ
Các chuyên gia an toàn thông tin đã cảnh báo đúng về nguy cơ các hội nhóm tập trung nhiều trẻ đang tổn thương tâm lý trở thành "tệp mục tiêu" cho các đối tượng lừa đảo, dụ dỗ, tống tiền... Đây là rủi ro thực sự và cần được cảnh báo rộng rãi.
Nhưng nếu chỉ xem đây là nguy cơ chính, vấn đề sẽ bị nhìn nhận chưa đầy đủ. Kẻ xấu lợi dụng là nguy cơ xuất phát từ bên ngoài, tấn công vào một cộng đồng đã có sẵn sự tổn thương. Còn cơ chế buồng vang - phân cực nhóm là nguy cơ nội tại của chính cộng đồng đó: không cần có kẻ xấu tham gia, bản thân môi trường này cũng đủ khả năng làm lệch lạc nhận thức của một bộ phận thành viên, đẩy các em ngày càng xa gia đình, dễ đi đến những quyết định sai lầm nhằm chứng tỏ bản thân với những người có cùng cảm xúc.
5. Giải pháp: phối hợp đồng bộ, lấy phòng ngừa làm gốc
Để hạn chế những hệ lụy nêu trên, cần có sự phối hợp đồng bộ của nhiều chủ thể, trong đó:
- Gia đình cần được trang bị kỹ năng nhận diện sớm những dấu hiệu con em tham gia các cộng đồng mạng mang nội dung tiêu cực, kéo dài; đồng thời thay đổi phương pháp giáo dục theo hướng đối thoại, lắng nghe, không áp đặt cứng nhắc nhưng cũng không buông lỏng, thiếu định hướng.
- Nhà trường cần tổ chức các hoạt động tư vấn tâm lý học đường thường xuyên, tạo không gian an toàn để học sinh được chia sẻ, giảm nhu cầu tìm đến môi trường mạng ẩn danh để giải tỏa cảm xúc.
- Cơ quan Công an các cấp, đặc biệt là Công an cơ sở, cần tăng cường công tác tuyên truyền, cảnh báo về thủ đoạn lợi dụng không gian mạng để dụ dỗ, lôi kéo, xâm hại trẻ em; chủ động nắm tình hình thanh thiếu niên có biểu hiện mâu thuẫn gia đình kéo dài trên địa bàn; xử lý nghiêm các hành vi đủ yếu tố cấu thành vi phạm theo quy định tại Nghị định số 147/2024/NĐ-CP, Nghị định số 282/2025/NĐ-CP và Bộ luật Hình sự.
- Các nền tảng mạng xã hội cần thực hiện đầy đủ trách nhiệm của quản trị viên đối với các nhóm có đông trẻ em tham gia, chủ động rà soát, xử lý nội dung kích động chống đối, bỏ nhà, xúc phạm danh dự người khác theo quy định pháp luật hiện hành.
Trên hết, cần khẳng định quan điểm xuyên suốt: gia đình là tế bào của xã hội, là nền tảng đầu tiên và quan trọng nhất hình thành nhân cách, đạo đức con người. Mọi giải pháp về công nghệ, pháp lý hay truyền thông đều chỉ đóng vai trò hỗ trợ; gốc rễ của vấn đề phải được giải quyết từ việc hàn gắn, củng cố mối quan hệ gia đình.
Kết luận:
Cảm xúc giận dỗi cha mẹ ở tuổi dậy thì là một phần tự nhiên của quá trình trưởng thành, và trẻ em có quyền được lắng nghe, được bày tỏ. Nhưng khi cảm xúc cá nhân được một cộng đồng hàng trăm nghìn người khuếch đại thông qua cơ chế buồng vang và phân cực nhóm, đây không còn là câu chuyện riêng của mỗi gia đình, mà đã trở thành một vấn đề xã hội cần được nhận diện đúng mức, phòng ngừa chủ động từ sớm, từ xa.
Thực tiễn công tác quản lý, giáo dục người chấp hành án tại các cơ sở giam giữ cho thấy: phía sau không ít trường hợp người trẻ tuổi vi phạm pháp luật là một câu chuyện gia đình đã rạn nứt từ rất lâu trước khi hành vi phạm tội xảy ra, trong đó môi trường mạng xã hội tiêu cực nhiều khi đã trở thành giọt nước làm tràn ly. Đây là lời nhắc nhở để mỗi gia đình, nhà trường và toàn xã hội cùng nhìn lại, chung tay xây dựng những "lá chắn" vững chắc hơn, bảo vệ trẻ em ngay từ môi trường gần nhất - chính gia đình của mình.