Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, mạng xã hội đã vượt xa vai trò là một công cụ giải trí hay kết nối cá nhân đơn thuần. Nó đã trở thành một không gian xã hội đặc biệt, nơi con người giao tiếp, bày tỏ quan điểm, tham gia các hoạt động kinh tế, văn hóa và chính trị. Chính vì vậy, mọi hành vi diễn ra trên không gian mạng không chỉ mang tính cá nhân mà còn tác động trực tiếp đến trật tự, an toàn và lợi ích chung của xã hội.
Tuy nhiên, song hành với sự phát triển đó là sự xuất hiện của một nhận thức lệch lạc và nguy hiểm: coi mạng xã hội là “thế giới ảo”, từ đó suy diễn rằng con người được quyền phát ngôn không giới hạn, không chịu bất kỳ ràng buộc nào về pháp lý hay đạo đức.
Thực tế cho thấy, đây là một ảo tưởng cần được nhận diện và phản bác một cách dứt khoát. Không gian mạng có thể là môi trường ảo về mặt kỹ thuật, nhưng con người tham gia vào đó là những chủ thể hoàn toàn thật, với danh tính, quyền lợi và trách nhiệm pháp lý rõ ràng.
Mọi phát ngôn trên mạng xã hội, dù dưới hình thức dòng trạng thái, bình luận hay chia sẻ, đều là hành vi xã hội có thể gây ra hậu quả thực tế. Việc ẩn danh hay sử dụng tên gọi không chính danh không đồng nghĩa với việc đứng ngoài sự điều chỉnh của pháp luật, bởi các dấu vết điện tử luôn tồn tại và có thể được truy nguyên khi cần thiết.
Pháp luật Việt Nam khẳng định chủ quyền và hiệu lực thực thi trên cả không gian số, bảo vệ an ninh và trật tự xã hội.
Pháp luật Việt Nam đã thiết lập một hành lang pháp lý đầy đủ để quản lý hoạt động trên không gian mạng. Điều 25 Hiến pháp năm 2013 khẳng định công dân có quyền tự do ngôn luận, nhưng việc thực hiện quyền này phải theo quy định của pháp luật. Đặc biệt, Khoản 4 Điều 15 Hiến pháp nêu rõ: "Việc thực hiện quyền con người, quyền công dân không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác".
Cụ thể hóa tinh thần đó, Luật An ninh mạng năm 2018 nghiêm cấm các hành vi sử dụng không gian mạng để: thông tin sai sự thật gây hoang mang trong Nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế - xã hội; xúc phạm danh dự, uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của người khác.
Do đó, những hành vi lợi dụng danh nghĩa tự do ngôn luận để vu khống, xúc phạm danh dự, tung tin sai sự thật, kích động thù hận hoặc gây hoang mang dư luận đều không thể được biện minh bằng bất kỳ lý do nào. Cần khẳng định rõ rằng, tự do không đồng nghĩa với vô pháp. Trong mọi xã hội văn minh, quyền tự do của cá nhân luôn gắn liền với trách nhiệm trước cộng đồng. Một người có quyền bày tỏ chính kiến, nhưng không có quyền biến ngôn từ thành công cụ gây tổn hại cho người khác hoặc phá vỡ trật tự xã hội. Sự nhầm lẫn hoặc cố tình đánh tráo khái niệm giữa “tự do ngôn luận” và “ngôn luận vô trách nhiệm” chính là nguồn cơn của nhiều hệ lụy nghiêm trọng trên không gian mạng thời gian qua.
Hậu quả của việc phát ngôn thiếu kiểm soát trên mạng xã hội không dừng lại ở những tranh cãi cá nhân. Một thông tin sai lệch về dịch bệnh, thiên tai hay chính sách có thể gây hoang mang trong cộng đồng; một lời vu khống ác ý có thể làm tổn hại nghiêm trọng đến uy tín của doanh nghiệp hoặc danh dự, cuộc sống của một con người.
Khi đó, những người phát tán thông tin có thể dễ dàng rút lui sau màn hình, nhưng hậu quả xã hội mà họ để lại là lâu dài và khó khắc phục. Những hành vi này, tùy mức độ, có thể bị xử lý hình sự theo Điều 331 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về “Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”.
Không gian mạng vì thế không phải là vùng đất hoang dã nằm ngoài trật tự pháp lý. Ngược lại, đó là một bộ phận hữu cơ của đời sống xã hội hiện đại, nơi mọi công dân số cần ý thức đầy đủ về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của mình. Thượng tôn pháp luật, tôn trọng cộng đồng và cẩn trọng trong từng phát ngôn không phải là sự hạn chế tự do, mà chính là điều kiện để bảo đảm một môi trường mạng lành mạnh, an toàn và văn minh.
Đấu tranh với những quan điểm sai lệch về “tự do vô giới hạn” trên không gian mạng vì thế không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng, mà còn là trách nhiệm chung của mỗi người sử dụng mạng trong xã hội số ngày nay./.
Đoàn Thanh Hóa – CAX Long Hưng