Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) gồm 3 phần, 25 chương, 415 điều, đang được Quốc hội khóa XVI xem xét tại Kỳ họp thứ 2. Ảnh minh họa.
1. Thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình
Theo phương án trình Chính phủ, số tội danh có hình phạt tử hình giảm từ 10 xuống còn 4.
Dự thảo đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 5 tội danh: tội bạo loạn; tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi; tội mua bán trái phép chất ma túy; tội chống loài người; tội phạm chiến tranh. Cùng với đó, tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân được hợp nhất vào tội khủng bố.
Bốn tội danh vẫn giữ hình phạt tử hình gồm: tội phản bội Tổ quốc; tội giết người; tội khủng bố; tội sản xuất trái phép chất ma túy.
Cơ quan chủ trì soạn thảo xác định căn cứ của đề xuất là Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, Kết luận số 92-KL/TW, Kết luận số 84-KL/TW; bảo đảm phù hợp với quy định của Hiến pháp năm 2013 về quyền sống và đáp ứng yêu cầu của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), theo đó hình phạt tử hình chỉ áp dụng đối với “tội phạm nghiêm trọng nhất”.
Việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình được thực hiện theo lộ trình liên tục: 44 tội danh trong Bộ luật Hình sự năm 1985; 29 tội danh năm 1999; 22 tội danh sau sửa đổi năm 2009; 18 tội danh trong Bộ luật Hình sự năm 2015; còn 10 tội danh sau sửa đổi và nay dự thảo đề xuất còn 4.
Hai nội dung cần được hiểu đúng khi tuyên truyền:
- Dự thảo đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, nhưng vẫn giữ hình phạt tử hình đối với tội sản xuất trái phép chất ma túy. Đây là hai tội danh khác nhau, dự thảo phân định có chủ đích.
- Thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình không đồng nghĩa với giảm nhẹ chế tài đối với tội phạm đặc biệt nguy hiểm. Đối với các tội danh nêu trên, mức hình phạt cao nhất còn lại theo dự thảo là tù chung thân.
2. Mở rộng áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ
Dự thảo đề xuất mở rộng áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ ở khung cơ bản đối với 10 tội danh, theo hướng phù hợp với Quy tắc Tokyo của Liên hợp quốc về các biện pháp không giam giữ; đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm cơ chế phối hợp giữa cơ quan thi hành án hình sự, chính quyền cơ sở, gia đình và các tổ chức đoàn thể trong giám sát, giáo dục người chấp hành án tại cộng đồng.
3. Bổ sung tội danh mới và mở rộng trách nhiệm hình sự
Theo dự thảo trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, có 7 tội danh được bổ sung: tội vi phạm quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; tội xâm phạm dữ liệu cá nhân; tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân; tội vi phạm quy định về tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa; tội phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; tội tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức.
Dự thảo cũng bổ sung khái niệm “nhóm tội phạm có tổ chức”; mở rộng trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội và mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.
4. Các nội dung theo hướng khoan hồng
- Bỏ tội tổ chức tảo hôn và tội làm lộ bí mật công tác (cả cố ý và vô ý) để chuyển sang xử lý hành chính, xử lý kỷ luật;
- Bổ sung chế định tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự;
- Bổ sung tình tiết giảm nhẹ đối với trường hợp gây thiệt hại khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, phòng, chống tội phạm.
Các đề xuất này được xây dựng trên cơ sở Kết luận số 56-KL/TW ngày 24/6/2026 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 48-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới và Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển.
5. Lưu ý khi tiếp nhận thông tin
Các nội dung, số liệu nêu trên là nội dung của dự thảo, đang trong quá trình Quốc hội xem xét, thông qua và có thể tiếp tục được điều chỉnh. Việc tuyên truyền, phổ biến cần căn cứ vào văn bản chính thức được Quốc hội thông qua và các tài liệu do Bộ Công an công bố./.