Hành vi phổ biến nhất là các đối tượng thành lập doanh nghiệp “ma” nhằm mua bán, phát hành hoá đơn điện tử khống để hợp thức hoá đầu vào:
- Xuất hoá đơn điện tử không có hàng hoá dịch vụ, hoặc xuất hoá đơn nhiều lần nhằm chiếm đoạt tiền hoàn thuế.
- Lập chứng từ điện tử giả, khai khống chi phí, giảm doanh thu để trốn thuế.
- Sử dụng phần mềm can thiệp dữ liệu kế toán, chỉnh sửa doanh thu, xoá giao dịch hoặc che giấu dòng tiền.
- Giao dịch thương mại điện tử không kê khai thuế đầy đủ, lợi dụng thanh toán trung gian hoặc ví điện tử để tránh bị phát hiện.
- Móc nối với đơn vị trung gian (kế toán dịch vụ, môi giới hoá đơn, cá nhân chuyên bán hoá đơn điện tử) để tổ chức đường dây mua bán hoá đơn trái phép.
Những hành vi này gây thất thu ngân sách Nhà nước, làm mất tính công bằng trong môi trường kinh doanh và tiềm ẩn nguy cơ rửa tiền, tài trợ tội phạm công nghệ cao.
Để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm trong lĩnh vực thuế điện tử và hóa đơn điện tử, cần một chiến lược toàn diện kết hợp giữa công nghệ, thể chế pháp lý và sự phối hợp liên ngành.
1. Ứng dụng Công nghệ cao (AI & Big Data) trong giám sát
Đây là giải pháp cốt lõi để chuyển từ thế “chạy theo giải quyết hậu quả” sang “chủ động phòng ngừa”.
- Xây dựng bộ tiêu chí rủi ro tự động: Sử dụng AI để phân tích dữ liệu trên hệ thống hóa đơn điện tử, tự động phát hiện các dấu hiệu nghi vấn như: doanh số tăng đột biến nhưng chi phí nhân công thấp, các hóa đơn luân chuyển vòng vèo giữa các công ty có cùng đại diện pháp luật.
- Hệ thống cảnh báo sớm: Khi một doanh nghiệp có dấu hiệu xuất hóa đơn vượt quá năng lực sản xuất hoặc ngành nghề kinh doanh, hệ thống sẽ tự động khóa chức năng xuất hóa đơn để yêu cầu giải trình.
2. Định danh số và kết nối dữ liệu liên thông
Tội phạm thuế thường sử dụng giấy tờ giả hoặc thuê người đứng tên doanh nghiệp. Việc làm sạch dữ liệu là ưu tiên hàng đầu:
- Kết nối cơ sở dữ liệu Quốc gia về dân cư: Đồng bộ dữ liệu mã số thuế với căn cước công dân gắn chip để định danh chính xác chủ doanh nghiệp, ngăn chặn việc sử dụng căn cước công dân giả hoặc người đã khuất để thành lập công ty.
- Liên thông Ngân hàng - Thuế: Yêu cầu các tổ chức tín dụng cung cấp dữ liệu dòng tiền theo thời gian thực đối với các giao dịch đáng ngờ. Việc đối chiếu giữa “hóa đơn” và “dòng tiền thực” là cách nhanh nhất để phát hiện hóa đơn khống.
3. Hoàn thiện thể chế và siết chặt quy trình thành lập doanh nghiệp
Hiện nay, việc thành lập doanh nghiệp quá dễ dàng đang bị các đối tượng lợi dụng.
- Hậu kiểm nghiêm ngặt: Cần tăng cường công tác hậu kiểm ngay sau khi doanh nghiệp thành lập. Nếu doanh nghiệp không có trụ sở thực tế hoặc không có tài sản tương ứng với quy mô kinh doanh, cần đình chỉ ngay quyền sử dụng hóa đơn điện tử.
- Tăng mức chế tài: Kiến nghị sửa đổi Luật Hình sự theo hướng tăng nặng hình phạt đối với tội danh mua bán hóa đơn điện tử trái phép, đảm bảo tính răn đe tương xứng với số thu lợi bất chính cực lớn mà các đối tượng thu được.
4. Tăng cường phối hợp liên ngành (Thuế - Công an - Hải quan)
Tội phạm thuế thường có tính chất liên tỉnh và đa quốc gia.
- Cơ chế phối hợp nhanh: Xây dựng quy trình chia sẻ thông tin nhanh giữa cơ quan Thuế và cơ quan Điều tra. Khi cơ quan Thuế phát hiện dấu hiệu tội phạm, hồ sơ phải được chuyển sang Công an xử lý ngay lập tức thay vì đợi đến kỳ quyết toán.
- Phối hợp quốc tế: Đối với các hành vi trốn thuế qua các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới, cần tăng cường hợp tác với các tổ chức tài chính quốc tế để truy tìm dấu vết dòng tiền.
5. Nâng cao nhận thức và trách nhiệm của Doanh nghiệp
- Tuyên truyền về rủi ro pháp lý: Nhiều doanh nghiệp vô tình trở thành “mắt xích” trong chuỗi tội phạm do thiếu hiểu biết. Cần phổ biến việc kiểm tra trạng thái hoạt động của đối tác trên Cổng thông tin thuế trước khi ký kết hợp đồng.
- Vinh danh và bảo vệ: Khuyến khích các doanh nghiệp tố giác hành vi chào mời mua bán hóa đơn, đồng thời có cơ chế bảo vệ bí mật thông tin cho người tố giác.
Cuộc chiến chống tội phạm thuế điện tử không chỉ là trách nhiệm của riêng ngành Thuế mà là nhiệm vụ của toàn hệ thống chính trị. Việc kết hợp giữa “lá chắn công nghệ” và “thanh bảo kiếm pháp luật” sẽ tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ nguồn thu ngân sách và thúc đẩy nền kinh tế số phát triển bền vững.
Phòng An ninh mạng và PCTPSDCNC