Theo ghi nhận, đến cuối năm 2025, số lượng người dùng Internet tại Việt Nam đạt 85,6 triệu người, tương đương 84,2% tổng dân số (trên 101 triệu người). Trong đó, số lượng người dùng mạng xã hội (Zalo, TikTok, YouTube, Facebook, Instagram...) đạt 79 triệu người (tháng 10/2025), chiếm khoảng 77,6% tổng dân số. Trung bình, mỗi người dành hơn 32 giờ mỗi tuần sử dụng các nền tảng mạng xã hội(1) để học tập, làm việc, giải trí và giao tiếp. Sự phát triển mạnh mẽ của internet và mạng xã hội đã tạo ra môi trường kết nối, chia sẻ thông tin nhanh chóng, góp phần thúc đẩy học tập, làm việc và giao tiếp trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó, không gian mạng cũng xuất hiện nhiều hành vi và nội dung thiếu chuẩn mực, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường thông tin và văn hóa ứng xử. Việc nhận diện đúng các biểu hiện "lệch chuẩn" trên không gian mạng là cần thiết để mỗi người chủ động bảo vệ mình và góp phần xây dựng môi trường số an toàn, văn minh.

Có thể hiểu, "lệch chuẩn" trên không gian mạng là những hành vi, phát ngôn hoặc nội dung vi phạm quy định của pháp luật hoặc đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức, văn hóa được xã hội thừa nhận. Những biểu hiện này không chỉ xuất hiện riêng lẻ mà còn có thể lan truyền rất nhanh thông qua các nền tảng số, tác động đến nhận thức, hành vi và cách ứng xử của người sử dụng, nhất là giới trẻ.

Những biểu hiện dễ nhận thấy

Một biểu hiện phổ biến của "lệch chuẩn" trên không gian mạng là chia sẻ thông tin sai sự thật hoặc chưa được kiểm chứng. Chỉ với vài thao tác, một bài viết hoặc video có thể tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người. Thực tế đã có nhiều trường hợp đăng tải thông tin không chính xác về thiên tai, dịch bệnh, các vụ việc xã hội hoặc đời sống của cá nhân, tổ chức, gây hoang mang dư luận và ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Bên cạnh đó, không gian mạng còn xuất hiện các nội dung xuyên tạc, bịa đặt hoặc sai sự thật về lịch sử, tổ chức, cá nhân hoặc chính sách của Nhà nước. Những nội dung này đôi khi được thể hiện dưới dạng "phân tích", "bình luận" hoặc "ý kiến cá nhân", khiến người đọc dễ nhầm lẫn giữa thông tin có căn cứ và quan điểm mang tính suy diễn.

Một biểu hiện khác là tình trạng phát ngôn thiếu chuẩn mực trên mạng xã hội. Không khó để bắt gặp những bình luận xúc phạm, công kích cá nhân, sử dụng ngôn từ thô tục hoặc kích động mâu thuẫn. Mặc dù môi trường trực tuyến tạo cảm giác ẩn danh, mọi hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân hoặc tổ chức vẫn có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật.

Ngoài ra, nhiều người vội vàng đưa ra kết luận khi thông tin chưa được kiểm chứng đầy đủ. Việc quy chụp, suy diễn hoặc kêu gọi tẩy chay dựa trên thông tin chưa xác thực không chỉ gây tổn hại cho đối tượng liên quan mà còn làm suy giảm chất lượng đối thoại và văn hóa ứng xử trên môi trường số.

Một số nội dung cổ súy lối sống thực dụng, đề cao vật chất, khuyến khích hành vi phản cảm để thu hút sự chú ý cũng xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội. Nếu thiếu khả năng chọn lọc thông tin, người dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên, có thể bị ảnh hưởng đến nhận thức và hệ giá trị.

Vì sao những biểu hiện này dễ lan truyền?

Sự lan truyền của các nội dung lệch chuẩn xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Trước hết, tốc độ lan truyền thông tin trên các nền tảng số rất nhanh, trong khi việc kiểm chứng cần nhiều thời gian hơn. Nhiều người chia sẻ thông tin ngay sau khi tiếp nhận mà chưa xác minh nguồn gốc hoặc độ tin cậy.

Bên cạnh đó, thuật toán của nhiều nền tảng thường ưu tiên những nội dung thu hút nhiều tương tác. Vì vậy, các thông tin gây tranh cãi, giật gân hoặc kích thích cảm xúc mạnh thường lan truyền nhanh hơn những thông tin đã được kiểm chứng.

Tâm lý đám đông cũng góp phần làm gia tăng tốc độ lan truyền. Khi thấy một nội dung được chia sẻ rộng rãi, nhiều người dễ tin tưởng hoặc tiếp tục chia sẻ mà chưa kiểm tra tính xác thực. Trong các cuộc tranh luận trực tuyến, phản ứng cảm tính và công kích cá nhân càng khiến thông tin tiêu cực lan rộng.

Ngoài ra, kỹ năng số và kỹ năng truyền thông số của một bộ phận người dùng còn hạn chế. Việc chưa biết phân biệt giữa thông tin, ý kiến và tin đồn; giữa nguồn tin chính thống với nguồn tin thiếu độ tin cậy khiến nhiều người dễ bị tác động bởi các nội dung sai lệch.

Trong thực tế cũng có những trường hợp cố ý lợi dụng không gian mạng để phát tán thông tin sai sự thật, xuyên tạc hoặc kích động nhằm phục vụ mục đích riêng. Điều đó đòi hỏi mỗi người cần nâng cao cảnh giác và kỹ năng nhận diện thông tin.

Mỗi người cần làm gì để không bị "dẫn dắt"?

Để hạn chế tác động của các nội dung lệch chuẩn, mỗi người cần nâng cao ý thức và trách nhiệm khi tham gia môi trường mạng. Trước khi chia sẻ thông tin, cần kiểm tra nguồn gốc, đối chiếu với các nguồn chính thống hoặc cơ quan có thẩm quyền. Đối với những thông tin chưa được xác thực, cần thận trọng, tránh chia sẻ hoặc bình luận theo cảm tính.

Mỗi người cũng cần xây dựng văn hóa ứng xử văn minh trên không gian mạng; tôn trọng người khác; sử dụng ngôn từ phù hợp; không xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc quyền riêng tư của cá nhân, tổ chức. Khi gặp quan điểm khác biệt, nên trao đổi trên tinh thần xây dựng và dựa trên thông tin có căn cứ.

Bên cạnh đó, việc trang bị kỹ năng số và tư duy phản biện có ý nghĩa rất quan trọng. Người dùng cần biết phân biệt giữa sự thật và ý kiến, giữa thông tin đã được kiểm chứng với tin đồn hoặc nội dung suy diễn; đồng thời chủ động tiếp cận thông tin từ nhiều nguồn đáng tin cậy trước khi đưa ra nhận định.

Khi phát hiện nội dung có dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng của nền tảng, người dùng nên sử dụng công cụ báo cáo (report) và không tiếp tục chia sẻ hoặc phát tán những nội dung đó.

Không gian mạng là môi trường mở, tạo điều kiện để mọi người tự do trao đổi, chia sẻ thông tin và thể hiện quan điểm trong khuôn khổ pháp luật. Quyền tự do đó luôn đi cùng với trách nhiệm đối với cộng đồng và sự tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Xây dựng môi trường mạng văn minh, an toàn không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan quản lý hay các nhà cung cấp nền tảng, mà còn cần sự tham gia của mỗi người sử dụng. Bằng việc kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, ứng xử có văn hóa, tôn trọng pháp luật và không tiếp tay cho những nội dung sai lệch, mỗi cá nhân đều có thể góp phần tạo dựng một không gian mạng lành mạnh, tin cậy và có ích cho xã hội.

Tổ An ninh - Công an xã Hưng Hà

(1) Theo Báo cáo Digital Vietnam 2026 của We Are Social và Meltwater.